Voor zorgverleners over pijn

Pijn is het alarm binnen het beschermingssysteem. Binnen het zenuwstelsel bevinden zich nociceptoren, specialistische sensoren, die reageren op mechanische, thermische, chemische en immunologische veranderingen. De activatie van een nociceptor, of gevaarsensor, zodat er een elektrisch gevaarsignaal (een actiepotentiaal) gevormd wordt, noemt men transductie. Deze actiepotentialen worden vervolgens naar het ruggenmerg geleidt door de zenuwvezel (conductie). Vervolgens wordt het gevaarsignaal chemisch overgedragen binnen het ruggenmerg (transmissie). Via stijgende banen, nadat er zowel via interneuronen als via dalende banen invloed uitgeoefend wordt (modulatie), gaat het signaal naar het brein, waar interpretatie plaatsvindt. Pas nu, na al deze stappen, zou het kunnen leiden tot de ervaring van pijn, verandering van actie programma’s en veranderingen in stress-regulatie programma’s. Allen met als doel te beschermen tegen het gevaar van schade of om verdere schade te voorkomen. (Hoegh et al., 2022; Yao et al., 2023)

Modulatie, ter verduidelijking, kan zowel inhiberend (dempend) als faciliterend (versterkend) optreden.

In het geval van aanhoudende pijn blijft de pijn aanhouden, terwijl er geen sprake meer lijkt te zijn van direct gevaar. Het blijkt dat het beschermingssysteem verandert in de tijd bij aanhoudende dreigingen (en aanhoudende gevaarsignalen vanuit de sensoren). Er kan hypersensitiviteit ontstaan, in de vorm van hyperalgesie (een pijnlijke prikkel wordt pijnlijker) en allodynia (een niet-pijnlijke prikkel wordt pijnlijk, zoals een watje op de huid).

Het gevoeliger worden van het beschermingssysteem, wat vaak aanwezig lijkt te zijn bij aanhoudende pijn, komt waarschijnlijk door vormen van centrale sensitisatie. Veranderingen op ruggenmergniveau, breinstamniveau en in het brein zelf. Helaas bestaan er geen sterke testen hiervoor, maar proberen we het indirect aan te tonen via symptomen uitvragen en door pijnexperimenten (zoals de Quantitatieve Sensorische Testen (QST)).

Het lichaam blijft, door diverse factoren, in de gevarenstand staan en blijft beschermend werken, wat zelfs als overbeschermend gezien kan worden. Daarbij blijft het lichaam stressreacties tonen, zoals een verhoogde cortisolproductie en verhoogde alertheid. Op verschillende plekken kan het beschermingssysteem veranderd zijn, zowel op perifeer (op de eerste plek van de gevaarsensoren) als centraal niveau (zowel op ruggenmerg, breinstam als breinniveau). Het sympathische zenuwstelsel is actiever en daardoor is het lichaam minder gericht op herstel (Stretanski et al., 2025; Treede et al., 2019).

Hieronder worden een aantal factoren verder uitgelicht met voorbeelden:

• Cognitie: kennis over de klacht (inclusief misinformatie), catastroferen, zorgen maken of een hyperfocus hebben op de klachten (hypervigilantie), kan de sensitiviteit versterken.
• Emotie: euforie dempt pijn. Depressiviteit, somberheid en angst kan pijn versterken.
• Ervaringen in het verleden: de locatie van het trauma/blessure/ongeval. Eerdere episodes van klachten.
• Omgevingsfactoren: een activerende of remmende omgeving, overbescherming of aanmoediging van externen, invloed van anderen op de klachten, actualiteit/moment van de pijn.
• Ziekteperceptie, waaronder: perceptie, attributie, locus of control.
• Coping: actieve coping zoals pijn transformeren, afleiding, eisen verlagen; passieve coping zoals terugtrekken, piekeren, rusten.
• Vermijden: kinesiofobie/angst voor beweging

Bronnen die dit verder beschrijven zijn onder andere: Riva, 2015; Rossettini et al., 2020; Oostendorp et al., 2015 Tracy, 2017; Wijma et al., 2016.

Vele manieren bestaan om pijn te reduceren en om het pijnsysteem gradueel opnieuw te trainen. Ons lichaam en brein zullen veranderen en we kunnen de herstelrichting bepalen. Het menselijk lichaam is adaptief en reageert op prikkels (neuroplasticiteit). Van sensor tot brein, alle onderdelen kunnen zich aanpassen. Dit kan gedaan worden door verschillende concepten, zoals beweging centraal stellen, de cliënt inhoudsdeskundige maken en dingen te doen die een positieve invloed hebben op het leven. Enkele voorbeelden zijn onder andere: pacing, Acceptance and Commitment Therapy (ACT), Cognitieve Gedragstherapie (CGT) Graded Exposure (GE) en Graded Activity (GA) (Marris et al., 2021). Hierbij blijft shared decision making essentieel (Montori et al., 2023).

Voor extra verdieping bevelen we deze artikelen aan: artikelserie ‘Pain Science in Practice’ van M. Hoegh (2022-2023) en ‘Explain pain supercharged’ van Moseley & Butler (2017).